martes, 22 de noviembre de 2016

“CUENTO BILINGÜE”

 “Yolkame tlen teko pane kuauimej”

Se uelta chikuase yolkame tlen euanij nechka tlen se tepetl, se tonali moilike tekose ipan se kuauitl, ipampa kineki ki  machilise tlen ti matis ti itstos uekapa, pampa ne tsorontsi nel motepanititayaya uan kiniliyaya tlen kualtsi timatis kema ti istos pan kuaimej, ipampa kuali ti kitas nochi tlen onka necha tlen ne tepetl. Ome tlen ne yalkome amo uelkej tekoke, ipampa ixmamake, yeka moilike san kin tachilise keniki mauiltiya ipan ne imamakuayo tlen ne kuauitl. Teipa tlen ya istotoya uekatok kuaixko, moilike temoseya, tlen moneki ki chiuase tlatanke ma kin paleuioka ne seki yalkome tlen istoya tlatsintla uan ma kin ilika keniki temose uan amo uetsise. Asik tiotak uan amo kualtixtoya temose tlen ne kuauitl ikino mokake nepa kochise.


Uan ikiani tami ni tlapoualistli. 

“LOS ANIMALES QUE SUBEN EN LOS ÁRBOLES”

Había una vez 6  animales que se encontraban viviendo cerca de un cerro, un día decidieron subirse en un árbol, para experimentar lo que se siente estar arriba, pues la ardilla les presumía que se siente muy bonito estar en los árboles, porque se alcanza a ver todo lo que hay cerca del cerro. Dos de los animales no lograron subir, porque tuvieron miedo, así que nada más se quedaron viendo como los demás se divertían jugando en las ramas del árbol. Luego de haber explorado un buen rato, decidieron bajarse, para ello pidieron ayuda a los demás que se encontraba abajo para que les dijera la manera de bajarse sin caerse. Llegó la tarde y como no pudieron bajarse del árbol se quedaron durmiendo ahí.
Y colorín colorado este cuento se ha terminado.



“LENGUA NÁHUATL”

ORIGEN DE LA LENGUA NAHUATL 

Tlen kamali ika nahuatl uala tlen ne mexicas
La lengua náhuatl proviene de los mexicas
Ni tokamal tlen nauatl uala tlen ne mexica. Peki kamanaloua inijuanti. Tlen uakaya to ueyitataua uan to ueyinananua tlen ne tonali istoya ki kiyekoke ni kamanali ua ikino yatiyaki ti mo nestilitiyake ika tonali ua tlen ama tlen nochi ti Mexco ehuani ti yekoke (ti kamati, ti machilia uan ti kikuiloua).     
El náhuatl es un idioma de origen mexica. Se empezó a hablar por los mexicanos. Desde entonces nuestros antepasados se apropiaron de ella (abuelos y abuelas) y posteriormente se fue trasmitiendo de generación en generación y que hasta la actualidad la mayoría de los mexicanos logramos dominarla (hablar, comprenderlo y escribirlo).

“LA FIESTA DE MI PUEBLO”

CARTA


Uexotla, Hidalgo tlalij 22 tlen mestli noviembre tlen xiuitl 2016

To uampo: Julio Bernabe

Ti mits tlapaloua uan timits ilia xi itstoj kuali ka nochij mo uampoyoua

Ni mits titanelia ni tlatempouali pampa ni neki xipaxalo ni no chinanko uexotla pampa mixtapose ne ueuetine pa ni sempohualli ihuan matlakti tlen ni metstli noviembre tlen ni xiuitl, ke ya timatli nochi pan ni chinanko nopa xantolo iluitl tlami pa ni tonali pampa noja kinpopochuilia kati to mikatsitsi, uan katij pa ueuetiyaya uelis mixtapose, ikino kichiua se huitoliuhqui tatlako ne kampa nochipa il uichiua kampa panose  nochi ne ueuetine kampa peua ne huitoliuhqui mochiu se totiyo kati ki pixtok pan se uakali nej trago ka ino kin alpiciya pan inixayak ne kati mitoyanij uan kema ya tami kan e ya uanti nopa tlatsotsonanej no pano pona uan no kin alpichiya pan inixayakak kani tlami ni xantolo iluitl.

Tlen axmasteno tli mistapaloua uan xiuala tlechpaxalo pan ni iluitl


Kati ki ikuilo
BERENICE HERNANDEZ HERNANDEZ





Huejutla, Hidalgo a 22 de noviembre del 2016

Estimado amigo: Julio Bernabé

Primeramente te mando un cordial saludo, esperando que estés muy bien de salud.
Te mando esta carta para hacerte la invitación de que asistas a la fiesta del destape de los disfrazados que se llevaran a cabo este 30 de noviembre del año en curso, la cual se llevara en la galera publica de la comunidad, como ya estarás enterado que para la mayoría de la comunidades el Xantolo se acaba hasta esta fecha también llamada la última ofrenda y es cuando los que anduvieron de disfrazados podrán descubrirse la cara en este acto, para esto hacen un arco en medio de la galera es por donde van a pasar los disfrazados en cada lado del arco están dos señores cada quien con una botellita de aguardiente el cual se les rociaran el cara a los que andan disfrazados al termino de esto los que estén tocando los instrumentos de música también se les  rocía el aguardiente en la cara, con esto damos por terminado nuestra fiesta de Xantolo.

Sin nada más por el momento y esperando que asistas con ansias a nuestra fiesta.

ATENTAMENTE
BERENICE HERNANDEZ HERNANDEZ


“LA COSMOVISIÓN DE MI PUEBLO”



“EL CUERPO HUMANO”


“ASÍ CUIDAMOS NUESTRA SALUD”

“LA CURACIÓN DE NUESTROS ANTEPASADOS”


Nuestros antepasados no acudían a los hospitales con los médicos especializados para curarse de alguna enfermedad, ellos solo usaban las medicinas caseras, tales como: té de las plantas o raíces y los frutos. O bien, asistían con los médicos tradicionales (hueseros, curanderos).

“KENKATSA TECH PATIYAYA NEJ UEUENTSITSI ”

Ne ueuentsitsi amo yauiyaya ne kan ne kan te patiyane kema mo kokouayaya, ne ininyajuanti ki tekiuiyaya san xiuitl pati o kuaneluayotl uan itlaka. Kemantika yauiyaya ka se tlepatiket kati ne ininchinako itstok (kati tlatemoua uan omiyotlekualchichiuane)



Enfermedad
Planta medicinal
Tratamiento
Dolor de estómago y diarrea
Hojas o cáscara del árbol de la guayaba.
Se lavan bien las hojas o cáscaras del árbol de la guayaba, luego se pone a hervir con agua en un jarrón,  una vez que ya hierve, se sirve en una jícara para que se enfrié tantito, después ya se le da al enfermo para que se lo tome. 
Kema mits kokoua mo itlij uan ti mapitsa
Ixiuiyo uan ipetayo tlen ne chalchokokuauitl
Monekkij tipapakase kuali ne xiuitl o ne ipetayo tlen ne chalchokokuauitl, monekij ti molonise pan se xarro, kema ya moloni, ti tekase pan se uakali kampa nçmoneki seuis se kentsi, uan ya timakase kati kokoxketl.
Dolor de cabeza
Limón
Cuando alguien le duele mucho la cabeza, se usa un limón, se parte en dos partes, primero se empieza a untar una parte sobre la frente y toda la cabeza donde se siente el dolor, luego se toma la otra parte y se hace lo mismo, de esta forma, el dolor disminuye poco a poco y se pierde. 
kema ti tsonkuakualo
Lemo
Kema se caya kikokoua itsonyleko, moneki titekiuise se lemo, ti kixtapanase, uan moneki ti polose pan nochi itson teko uan moneki tipolose kampa kikoua, sempa tikuise seyok itlakoyo uan moneki tichiuase sempayano ikino yayomo tson kuakualo.

“LA NUMERACIÓN Y EL TIEMPO”


NUMERACIÓN

Tapoualistli ika nauatl
Los números en náhuatl
Se
Uno  - 1
Ome
Dos – 2
Eyi
Tres – 3
Naui
Cuatro – 4
Makuili
Cinco – 5
Chikuase
Seis – 6
Chikome
Siete – 7
Chikueyi
Ocho – 8
Chiknaui
Nueve – 9
Majtlaktli
Diez – 10

TIEMPO

Tonali
Tiempo
Kemaj, kemaya
Cuando
Amaj, namaj
Hoy
Mostla
Mañana
Yaloua, yalouaya
Ayer
Teipan
Después
Kualkan
Temprano
Tiotlak
Tarde
Ayamo
Todavía no
Amo keman , axkemaj
Nunca
Mojmostlan
Diariamente
Nochipa
Siempre
Uiptla
Pasado mañana
Uejkaika
Hace mucho tiempo
Ajachika
A cada rato